Точка сингулярности
В этом году Парламенту Казахстана исполняется 30 лет: в январе 1996 года состоялась первая сессия первого созыва законодательной ветви власти нового типа. За эти годы пройден огромный путь и сформирован современный институт представительной демократии. Но это не просто красивая юбилейная дата, а рубежная веха истории, которая совсем не случайно совпала с новым циклом социального ритма.
В жизни любого народа, любой страны на каждом решающем этапе развития всегда появляется некий поворотный фактор, который становится рычагом сущностных изменений, влияющих на дальнейшую судьбу нации.
Таким поворотом для Казахстана когда-то стало решение султанов Керея и Жанибека о суверенитете и консолидации казахских племен, а в новейшее время — выбор президентской формы правления, определивший вектор движения страны на тридцать с лишним лет.
Говоря о поворотном факторе, я имею в виду не тот или иной протяженный этап исторического значения. Поворотный фактор — это точка сингулярности: ключевой трансформирующий момент в жизни нации, после которого меняется привычный порядок вещей.
Это может быть спонтанное событие, провоцирующее эмоциональный общественный резонанс, либо осознанное решение власти в конкретном секторе, запускающее цепную реакцию, приводящую к значительным итоговым изменениям в других секторах, формируя в итоге новую реальность. Конечно, эти изменения, имеющие системный и всеобъемлющий характер, всегда вытекают из общей логики развития государства.
Учитывая траекторию президентских реформ, на данном отрезке нашей истории мы имеем серьезные основания полагать, что следующим поворотным фактором может стать инициатива Касым-Жомарта Кемелевича Токаева о введении в систему государственной власти однопалатного Парламента, формируемого на основе пропорциональной системы — как решающего этапа на пути к Справедливому Казахстану.
Не случайно Глава государства назвал этот шаг судьбоносным в недавнем интервью газете Turkistan.
Нынешняя парламентская реформа — закономерное продолжение политической трансформации, начатой в 2019 году и направленной на усиление роли Парламента путем перераспределения полномочий между ветвями власти, институционализации политической конкуренции через упрощение регистрации партий и введение парламентской оппозиции.
Именно поэтому Глава государства подчеркнул, что эта реформа высшей представительной власти станет логическим продолжением всех предыдущих преобразований, в том числе реформы президентской власти.
В этом контексте предложение о возможном переходе к однопалатному Парламенту — не просто очередная мера по оптимизации государственного управления, а ключевая часть стратегии масштабной модернизации на основе концепции «Сильный Президент — Влиятельный Парламент — Подотчетное Правительство».
Определение «влиятельный» в отношении Парламента в логике модернизационных перемен означает появление нового баланса в системе государственной власти, обеспечивающего действенную систему сдержек и противовесов, за которой будет стоять реальная политическая сила в лице конкурирующих партий. Это наполнит термин реальным содержанием.
Причем очевидно, что формирование однопалатного Парламента вовсе не означает, что произойдет простое механическое сокращение Сената и сохранение Мажилиса в его нынешнем формате. Речь идет именно об объединении палат и формировании принципиально новой модели представительной власти, а значит, новой системы политического равновесия, исключающей гипертрофированное влияние формальных и неформальных центров силы.
Новый объединенный Парламент, имея партийную и электоральную поддержку в регионах, сконцентрировав ресурсы законодательной инициативы и опираясь на самостоятельные маслихаты, станет не только влиятельным противовесом исполнительной власти, но и ключевым фактором активации партийного строительства и устойчивости политической системы, способной адаптироваться к меняющимся запросам общества.
Конституционное закрепление нового формата высшей представительной власти станет своеобразным символическим водоразделом, подводящим черту под ключевым этапом трансформации политической системы.
Это будет важный политический сигнал завершения «технических» реформ, транзитного периода в целом и решительного поворота к более прозрачной, более конкурентной, более сбалансированной структуре власти Справедливого Казахстана.
Вперёд, в прошлое?
Означает ли создание однопалатного Парламента возвращение к традициям Верховного Совета начала 90-х?
Чтобы ответить на этот вопрос и понять логику президентской инициативы в контексте триады «Сильный Президент - Влиятельный Парламент Подотчетное Правительство», необходим панорамный взгляд на эволюцию представительной власти в Казахстане.
Мы не будем здесь далеко углубляться в историю - искать прямую преемственность нашего Парламента с курултаем Казахского ханства так же малопродуктивно, как рассматривать англосаксонский витенагемот в качестве прототипа Парламента Великобритании.
Все-таки первой моделью парламентаризма в современном понимании не только в Англии, но и во всем мире стал регулярно созывавшийся парламент Эдуарда I Плантагенета, который так и вошел в историю как Образцовый Парламент и стал предтечей двухпалатной модели, утвержденной в каноническом виде в XIV веке при Эдуарде III.
Что касается современного Казахстана, то здесь истоки представительной власти появились в пору его нахождения в составе СССР, где исторически сложились собственный опыт и традиции, серьезно отклонившиеся от мировой оси.
Идеи разделения властей, парламентаризма и конкурентной демократии были абсолютно чужды большинству населения Российской империи и до Октябрьского переворота, а после него и вовсе воспринимались как символы враждебного дискурса.
Поэтому первой формой народовластия, понятной и близкой народу, стали Советы — стихийная форма самоорганизации рабочих во время массовых стачек, а потом и вооруженного мятежа 1905 года.
Советы показали свою мощь в качестве агрегатора народного недовольства против действующей власти — и сыграли главную роль в объединении восставших масс в 1917 году. После Октября они стали массовыми органами «диктатуры пролетариата и беднейшего крестьянства».
Однако эта древняя модель общинной самоорганизации крестьянского мира, хорошо показавшая себя как средство консолидации в борьбе с классовым врагом, не выдержала конкуренции, когда пришло время созидательного управления государством.
Поэтому, способствовав захвату власти, Советы так и не смогли стать ее реальным средоточием и были оттеснены хорошо организованной партийной бюрократией в зону формального функционирования. По сути, власть Советов превратилась в символический симулякр, политическую витрину страны, которой они дали название.
Так получилось в силу институциональной неспособности Советов к централизованному управлению. Электорат местных Советов был распылен по территориальным округам, а Верховный Совет СССР, провозглашенный высшим органом власти в стране, «избиравшийся всеобщим, равным и прямым голосованием», на деле вообще не имел реального электората и был вынужден опираться на властный ресурс коммунистической партии. Эта же система клонировалась и в национальных республиках, и Верховный Совет Казахской ССР, сформированный на основе Конституции памятного 1937 года, не был исключением.
Система начала меняться почти через семьдесят лет, перед самым распадом исчерпавшего себя СССР. Так же, как в начале века, во второй половине 80-х в Союзе накапливается концентрация взрывоопасной смеси двух компонентов: стихийного нежелания низов жить по-старому и неспособности верхов перестроиться и предложить новые правила общежития для всех. Ответом на этот вызов стало возрождение в национальных республиках Советов, получивших вторую жизнь в благоприятной среде неустойчивости центральной власти.
В марте 1990-го прошли первые альтернативные выборы в Верховный Совет КазССР. То было романтическое время становления казахской государственности. Верховный Совет XII созыва принял важнейшие документы - Декларацию о государственном суверенитете, конституционный закон о государственной независимости, первую Конституцию независимого Казахстана, наконец, выдвинул кандидатуру первого Президента.
Однако, несмотря на общее стремление к улучшению жизни народа, Верховный Совет, сохранивший все родовые черты прежних Советов, теперь, в условиях неопределенности, когда старые правила уже не работали, а новые еще находились в стадии зарождения, поневоле оказался тормозом на пути жестких, но жизненно необходимых реформ, от которых зависело становление государства.
Напомню ситуацию начала 90-х.
Общественное настроение - смесь воодушевления от перемен и страха перед хаосом непонятного будущего. Эйфория от обретенной свободы и национального возрождения заглушалась падением уровня жизни, неуверенностью в завтрашнем дне, обострением социальных противоречий. Люди, еще вчера жившие, как им казалось, в относительном довольстве при социализме, а теперь выживавшие в условиях свободного рынка, сложно принимали эту сторону новой реальности.
В стране - тяжелейший экономический кризис, обусловленный прежде всего закатом давно изжившей себя социалистической системы хозяйствования, который требовал выстраивания с нуля абсолютно новой системы, основанной на рыночных механизмах. От этого зависело будущее только обретенной независимости, которая в то время была продекларирована, но фактически качалась на неустойчивых весах истории, на одной чаше которых был формат верховной власти, на другой - формула экономического развития.
Это была точка бифуркации, от преодоления которой на самом деле зависел не просто путь, по которому пойдет Казахстан, а само его существование как самостоятельного субъекта. И именно в этой точке - ключ к пониманию наметившегося противоречия между Верховным Советом и первым Президентом, которое привело к кризису между представительной и исполнительной властью.
Конституция 1993 года, предоставившая широкие полномочия Верховному Совету, не давала Президенту в полной мере реализовать функции Главы государства по продвижению непопулярных, но жизненно необходимых реформ. В то же время Верховный Совет не был в состоянии сформулировать продуктивную общенациональную повестку развития, которая бы отвечала долгосрочным государственным интересам - прежде всего потому, что не мог идти против своих избирателей, которые в массе не могли принять непонятные и страшные для их сознания рыночные отношения.
В критических условиях двоевластия, когда каждый месяц откладывания реформ стоил потерянных десятилетий, Казахстан остро нуждался в единоначалии, способном обеспечить управляемость и устойчивость неокрепшего государства и вывести его из кризиса.
В итоге, как известно, депутаты Верховного Совета обоих созывов ушли в отставку до завершения срока: XII созыв - путем самороспуска, XIII и последний был признан нелегитимным решением Конституционного суда. На этом «несчастливом» для себя числе Верховный Совет как форма, изжившая себя, прекратил существование.
К слову сказать, в 1994-м я работал в аппарате Верховного Совета XIII созыва - и оказался свидетелем противостояния Старой площади и Новой. Помню, как меня, молодого тогда человека, буквально поразила атмосфера всеобщего опьянения воздухом свободы без границ и правил. Этот романтический дух, бурливший в прокуренных кабинетах Верховного Совета, казался мне удивительным после унылого советского единогласия, хотя и было сомнительно, что лодка, в которой каждый гребет в свою сторону, сможет доплыть до берега.
Депутаты, воодушевленные личными победами в острой электоральной борьбе, привнесли во власть неконтролируемое эмоциональное начало, не сдерживаемое ни партийной дисциплиной, ни устоявшимся правосознанием, что вообще характерно для обществ переходного периода. Непродуктивное соперничество с исполнительной властью зачастую становилось главной сутью законотворческого процесса, а понятное стремление избегать непопулярных решений мешало проводить долгосрочную политику, ориентированную на развитие.
Вместе с тем это был важный шаг к формированию новой политической культуры. Верховный Совет XIII созыва, избранный в 1994 году по обновленному законодательству и работавший на профессиональной основе, стал первым опытом постоянно действующего парламента.
Однако в условиях отсутствия традиции разделения властей и правовых механизмов, ограждавших от претензий на политическое доминирование, популистские намерения депутатов привели к нарушению конструктивного баланса между ветвями власти в критический момент становления государственности.
Для успешного развития Казахстану требовалась новая конституционная архитектура, основанная на четком разграничении властного функционала, сильном президентском институте и стабильном профессиональном парламенте, которая была заложена в Конституции 1995 года.
Формула баланса
Важным механизмом стабилизации системы государственного управления, страховавшим от импульсивного принятия решений, стало закрепление в новой Конституции двухпалатного Парламента. Выборы в Парламент первого созыва состоялись в декабре 1995 года.
Двухпалатная модель обеспечила равновесие за счет сдержек и противовесов, сняв с повестки вопрос кризиса власти, а также обеспечила баланс между общенациональными и региональными интересами. Сенат обеспечил стратегическую устойчивость государственного курса и представленность регионов в центре, Мажилис — политическую конкуренцию и чувствительность к общественным настроениям. В итоге сбалансированный двухпалатный Парламент оперативно обеспечил правовой фундамент для выхода страны из кризиса 1990-х, став одной из опор политической стабильности, общественного диалога и согласия.
За тридцать лет более 3400 проработанных и принятых в Парламенте законов охватили все ключевые сферы общественной жизни: экономику и финансы, судебную и банковскую системы, социальную сферу, внутреннюю политику, развитие регионов, науку и культуру, цифровизацию и искусственный интеллект. Большая работа проведена и по укреплению внешних связей: более 1400 ратифицированных международных соглашений обеспечили интеграцию Казахстана в мировую правовую и экономическую систему, закрепив его статус ответственного и предсказуемого партнера.
За тридцать лет Парламент показал себя как консолидирующая сила, способная обеспечить устойчивость системы управления, предсказуемость правил игры и сохранение существующего порядка.
Важную роль стабилизирующего института в системе государственной власти сыграла верхняя палата Парламента. В этом качестве Сенат сосредоточен на решении трех ключевых задач.
Первая - быть гарантом эволюционного развития политической системы. В сложные годы становления независимости, при резкой смене экономической модели, при глубокой трансформации институтов Сенат стал одной из ключевых сил, державших курс и не дававших уйти в сторону на пути к демократии, рыночной экономике и правовому государству.
Вторая - непрерывность законотворческого процесса и его качество в условиях стремительных реформ. В периоды, когда Мажилис распускался или переизбирался, Сенат брал на себя функции Парламента и принимал законы, которые нельзя было откладывать. Так было, например, летом 2007 года, когда в период отсутствия Мажилиса Сенат принял десятки важнейших законов, обеспечив безостановочную работу государства. Так было и весной 2023 года, во время внеочередных выборов в Мажилис.
Третья - роль палаты регионов. В составе Сената равно представлены все области, столица и города республиканского значения. Это дает возможность учитывать не только «среднюю температуру по стране», но и реальные запросы аулов, сельских районов, приграничных территорий, индустриальных центров в законотворческом процессе и формировании республиканского бюджета.
Здесь создана целая инфраструктура регионального измерения: совет по взаимодействию с маслихатами, депутатская группа «Өңір», регулярные выезды сенаторов в регионы, встречи с населением и местными депутатами. Через эти механизмы Сенат не просто контролировал исполнение законов. Он слышал региональные тревоги и надежды, учитывал их в законодательном процессе и помогал выстраивать более сбалансированную региональную политику.
Наряду с регионами в верхней палате представлена и Ассамблея народа Казахстана. Через квоту АНК Сенат держит на контроле повестку межэтнического согласия.
Конечно, деятельность верхней палаты не ограничена тремя главными направлениями. С годами Сенат стал также интеллектуальным центром, где формируются предложения по актуальным вопросам функционирования государства. При Сенате активно работают несколько экспертных платформ: клуб экспертов, совет сенаторов, совет по инклюзии, диалоговая площадка «Ұлттық мүдде». Эти экспертные форматы не замкнуты на себе, а являются механизмами обратной связи. Общественный запрос, профессиональные оценки, региональные проблемы не «застревают» в информационном пространстве — они переводятся в язык законов, поправок, парламентских рекомендаций.
Сенат стал одним из ключевых драйверов повестки Целей устойчивого развития. Парламентская комиссия по мониторингу ЦУР, в состав которой входят представители обеих палат, стала площадкой, где устойчивое развитие рассматривается как фундамент национальной безопасности и качества жизни.
Сенат Казахстана сыграл и продолжает играть ключевую роль в проведении Съезда лидеров мировых и традиционных религий, ставшего уникальной глобальной площадкой межрелигиозного и межкультурного диалога. Сегодня Съезд стал одним из международных институтов «духовной дипломатии», актуализируя проблематику диалога религий, ценностей мира и единства человечества.
Отдельное слово о главном достоянии — человеческом капитале.
Со времен Ромула Сенат в римской традиции был советом умудренных опытом граждан, обладавших духовным и политическим влиянием. Без сомнения, эта традиция живет и в Сенате Парламента Казахстана — и не в последнюю очередь роль верхней палаты как арбитра, как института умеренности и баланса обеспечивалась репутацией и жизненным опытом наших сенаторов. Поэтому история Сената — это еще и история людей, которые придали ему человеческое измерение и моральный авторитет.
Конечно, в первую очередь это Касым-Жомарт Кемелевич Токаев, при котором верхняя палата стала в высшей степени профессиональным и влиятельным центром законотворчества. Сенат сопровождал масштабные реформы, обеспечивал своим авторитетом баланс ветвей власти, активно развивал межпарламентское сотрудничество, представляя Казахстан на площадках ООН, ОБСЕ, межпарламентских ассамблей.
Особое место в плеяде сенаторов занимает Абиш КЕКИЛБАЕВ, народный писатель, государственный деятель, который был голосом национальной модернизации. Его активная позиция в отношении высокого статуса казахского языка, культурного наследия народа, духовных основ независимости задавала планку содержательности парламентских дискуссий.
Мощное влияние на становление Сената оказал его первый председатель Омирбек БАЙГЕЛДИ. В то время, когда парламентаризм только вставал на ноги, он сумел превратить верхнюю палату в созидательную площадку, обеспечившую продуманный переход к рынку, правовому государству и новой политической культуре. Он внес значительный вклад в базовое законодательство о судебной системе, борьбе с коррупцией, институтах гражданского общества.
Одной из ключевых фигур в истории современного парламентаризма являлся Оралбай АБДЫКАРИМОВ. Возглавив Сенат в период масштабных преобразований, он организовал качественное нормативное сопровождение реформ, в том числе принятие системных законов в судебной, финансовой и социальной сферах. При его участии была заложена прочная законодательная база, определившая дальнейшее развитие страны.
Воплощением профессионализма верхней палаты стал Куаныш СУЛТАНОВ. В его подходе сочеталось глубокое политическое мышление академической школы с человеческим обаянием. Работая в Сенате, Куаныш Султанович возглавлял ключевые комитеты, включая комитет по международным отношениям, обороне и безопасности, где сумел объединить сильнейшие политические фигуры и обеспечить их слаженную, профессиональную работу.
Символом интеллектуальной глубины Сената был Жабайхан АБДИЛЬДИН - один из крупнейших мыслителей современного Казахстана, основатель казахстанской школы диалектической логики, вице-президент Академии наук РК, общественный деятель и наставник целого поколения ученых.
Среди тех, кто стоял у истоков независимого Казахстана, - Зинаида Леонтьевна ФЕДОТОВА, председатель сенатского комитета по законодательству и судебно-правовой реформе в важные годы государственного строительства.
Этот ряд можно продолжать и продолжать. Сенаторы Казахстана своим опытом, профессионализмом и мудростью внесли выдающийся вклад в развитие и укрепление Казахстана, сделав верхнюю палату одним из главных факторов устойчивости государства и преемственности традиций.
В обновленной политической архитектуре Казахстана Сенат остается авторитетным механизмом политического равновесия, институтом центральной власти, представляющим интересы регионов, и интеллектуальным экспертным центром.
Как подчеркнул Президент страны Касым-Жомарт Кемелевич Токаев, Сенат, созданный в непростых, нестабильных политических условиях, за три десятилетия достойно выполнил историческую миссию обеспечения стабильности государственного строительства, став важнейшим механизмом и гарантом реализации как законотворческого процесса, так и других ключевых реформ.
Единопалатный и многопартийный
Старая метафора «государство — живой организм», восходящая к Платону и сформулированная автором термина «геополитика» Рудольфом Челленом, если отбросить пространственный аспект, подразумевает, что это сложная взаимосвязанная система, требующая согласованной работы всех элементов, которая развивается, реагируя на кризисы, способна расти и меняться в зависимости от внутренних потребностей и условий окружающей среды. Рост и перемены - это жизнь, стагнация и остановка - смерть.
За тридцать лет многое изменилось в нашем живом организме, мы переросли прежние нормы и находимся в стадии формирования новых. Нынешний кризис роста, ответом на который стали системные реформы последних лет, коренным образом отличается от кризиса времен становления государственности. Тогда речь шла о формировании устойчивой жизнеспособности государства ценой жесткого единоначалия. В новых условиях социального заказа на децентрализацию власти необходимо переосмысление системы сдержек и противовесов и изменение формулы баланса.
Стабилизирующая функция представительной власти сегодня требует объединения потенциала обеих палат в один мощный кулак, в единопалатный Парламент, как влиятельный противовес исполнительной власти, выражающий весь спектр мнений всех социальных групп народа Казахстана. Последнее - краеугольный камень парламентской реформы, ведь главным заказчиком перемен выступает на этот раз не власть, как раньше, а народ.
Ведь народ и общество тоже выросли за 30 лет, окрепла наша идентичность, изменились наши ценности, политическая культура и мировоззрение - из бывших советских людей, боявшихся рыночных перемен, сформировался народ Казахстана не только как носитель суверенитета, но и как политический субъект.
И Глава государства, избранный этим народом, осознавшим свою субъектность, четко отреагировал на социальный заказ, предложив переформатировать законодательную власть с акцентом на усиление ее представительской функции. Отсюда и предложенный Президентом страны партийный принцип формирования нового Парламента.
Не идеализируя и не абсолютизируя роль политических партий, мы должны признать, что это ключевой инструмент реализации представительной демократии и всеобщего избирательного права как реально работающей формы общественного договора граждан с властью, единственно возможного способа ее долгосрочной легитимации.
При этом с точки зрения партийной децентрализации, актуальной для Казахстана с его неразвитым партийным полем, где доминирует одна партия, пропорциональная система предпочтительнее мажоритарной. Согласно так называемому закону Дюверже система мажоритарного представительства ведет к резкому снижению шансов новых небольших партий попасть в Парламент. В то же время пропорциональная система способствует многопартийности, а значит, максимальному охвату интересов различных групп электората.
Вместе с тем не открою тайну, сказав, что политическая роль партий в Казахстане, несмотря на реформы и последовавшее появление новых акторов на партийном поле, в целом пока невысока. До недавнего времени наши партии, за исключением «Аманата», в межэлекторальный период находились в режиме гибернации, и даже традиционная электоральная активность носила энергосберегающий характер.
Появление влиятельного однопалатного Парламента, сконцентрирующего в своих руках весь потенциал представительной власти, станет мощным стимулом для пробуждения амбиций новых политических лидеров и широко открытым окном возможностей для формирования конкурентной партийной демократии. Без сильных политических партий, представляющих интересы своего электората и встроенных в систему единого представительного органа, невозможно построить по-настоящему Справедливый Казахстан.
Цифровая демократия
Возможно, многим показалось необычным, что Глава государства объявил о парламентской реформе в своем Послании, посвященном решению актуальных задач через цифровую трансформацию. Однако на самом деле это не было совпадением. Предстоящая глубокая модернизация представительной власти невозможна без синхронизации с новыми технологиями, расширившими нашу реальность.
Раскрывая эту сторону реформы, Касым-Жомарт Кемелевич Токаев подчеркнул, что «цифровизация и внедрение искусственного интеллекта однозначно будут менять системы госуправления во всем мире», и мы тоже не намерены отставать от тренда эпохи.
В принципе, Казахстан достаточно глубоко погружен в тему. Сегодня без искусственного интеллекта так или иначе не обходится ни один государственный или квазигосударственный орган, «Самрук» даже включил нейросеть в состав совета директоров, — причем с правом голоса. Другое дело, что это непривычно и у неискушенного человека может вызвать вопрос: как можно связать ИИ и такой традиционный и глубоко консервативный институт, как парламент? Все-таки здесь решаются судьбы людей, а не корпоративные вопросы.
Однако не будем забывать, что мы в свое время - раньше многих - успешно интегрировали в нашу жизнь e-government и даже не задумываемся о том, как это изменило нашу жизнь. Но, если бы каким-то образом мы вернулись к тому, что было раньше, ощутили бы гигантскую разницу.
От электронного правительства рукой подать и до электронного парламента. Разработка е-parliament началась еще в 2023 году, есть концептуальное понимание процессов, и технически, думаю, мы скоро будем готовы к его апробации в полном объеме.
Но, конечно, в случае с парламентом дело не только в привычке или чисто технических решениях. Как это смело ни прозвучит, мы буквально стоим на пороге цифровой демократии, обусловленной бездушной честностью и прозрачностью математических алгоритмов, кратно снижающей искажающее влияние человеческого фактора. Конечно, это инструмент, но инструмент, который становится неотъемлемой частью реальности, дополняя и меняя ее.
В наши дни парламентские системы во всем мире переживают новый этап трансформации. И эта трансформация связана не с идеологиями или политическими кризисами, а с качественным скачком технологической революции, которая меняет саму природу политики.
В прошлом представительская функция парламента основывалась на традиционных формах коммуникации. Избиратели давали депутатам «наказы», а парламентарии представляли интересы электората в стенах законодательного органа и озвучивали соответствующие задачи перед правительством.
Сегодня все меняется. Парламентская деятельность происходит в совсем иной среде, чем тридцать лет назад.
Цифровая эпоха стирает границы между обществом и властью. Любой может через социальные сети формировать повестку, задавать дискуссию, обращаться к министрам и акимам — и выражать свою позицию напрямую и мгновенно. Общественная дискуссия переместилась в цифровое пространство, живущее в режиме реального времени.
Доклад Межпарламентского союза «Use cases for AI in parliaments» показал: цифровые каналы резко ускорили механизм обратной связи, а парламенты мира переходят от статичного представительства к моделям «постоянного диалога». В ряде стран парламентарии используют цифровые панели общественного мнения, системы отслеживания запросов и алгоритмическую аналитику тематических обращений.
Все это неизбежно меняет парламенты. Депутат, который умеет работать с цифровыми инструментами, может фактически выстроить прямой и непрерывный диалог с обществом - быстрее, шире и глубже, чем когда бы то ни было. Представительство становится не только правовым статусом, но и коммуникационной компетенцией, без которой современный политик теряет связь с обществом.
Вторая линия перемен - искусственный интеллект.
Сегодня большие данные позволяют отслеживать исполнение закона практически в режиме реального времени. Появляются цифровые системы с искусственным интеллектом, которые способны автоматизировать анализ нормативных актов, моделировать последствия регулирования, выявлять пробелы и предлагать корректировки.
В глобальном опыте электронных парламентов просматривается общая логика. Парламенты перестают быть только залом заседаний. Они превращаются в сложные экосистемы, где соединяются данные, цифровые технологии и политическая ответственность. Качество представительства больше не измеряется только числом депутатских мандатов. Оно измеряется скоростью реакции на запросы общества, прозрачностью решений, доступностью информации и способностью парламента работать на языке граждан, а не только на языке юридических формул.
Нельзя исключать, что в ближайшие годы крупные корпорации, владеющие мощными ИИ-платформами, будут выступать инициаторами подзаконного регулирования или даже предлагать готовые нормативные решения. Это требует новой архитектуры взаимодействия государства, общества и технологического сектора.
Парламент недалекого будущего должен сочетать скорость и качество, открытость и профессионализм, политическую конкуренцию и технологическую компетентность. Именно цифровой парламент может стать базой этой новой модели.
Глава государства поставил задачу превратить Казахстан в полностью цифровую страну в ближайшие три года как одну из важнейших задач нового этапа развития. Президент страны подчеркнул: от этого зависит, какое место наша нация займет в будущем мире. И новый единый Парламент по своему общественному статусу должен стать средоточием и образцом цифровой демократии.
Форма и содержание
Парламентская реформа — именно тот нервный узел, воздействие на который может стать триггером сущностных перемен: при правильном соединении сюда ведут и отсюда исходят все силовые линии политической коммутации.
Это ни в коем случае не изменение фасада, это укрепление одной из несущих конструкций здания власти, движение к более влиятельной, прозрачной и эффективной системе, где ключевые механизмы принятия решений прозрачны и понятны обществу. Она должна включать механизмы контроля за исполнительной властью, эффективную, но не парализующую систему сдержек и противовесов.
Успех парламентской реформы будет решаться ключевыми деталями институционального дизайна нового Парламента как мощной политической силы. Конечно, мы не можем в точности предсказать, какой будет новая архитектура представительной власти, но можем, опираясь на общую логику стоящих перед нами задач, обозначить необходимость некоторых узловых точек сборки.
Это в первую очередь усиление комитетской системы. Однопалатному Парламенту потребуются сильные профильные комитеты с большими полномочиями, включая право инициировать слушания, расследования, вызывать министров и акимов. Необходимы также постоянные профильные офисы, аналитическая и юридическая службы.
Мощным инструментом будет цифровая платформа e-parliament, возможно, интегрированная с e-government и e-otinish. Она позволит углубить и ускорить процессы законотворчества, включая сквозную аналитику и ведение законопроектов от «а» до «я», определение конфликта интересов, коррупционных рисков и противоречий с существующим законодательством. Цифровой парламент обеспечит прозрачность на всех стадиях законотворчества и сможет формировать актуальную повестку на основе запросов и мониторинга настроений и ситуации в стране.
Переход к однопалатному Парламенту потребует создания компенсаторных механизмов для замещения функций Сената как палаты регионов, учитывающих их интересы на национальном уровне. Таким механизмом помимо профильного комитета по развитию регионов, о котором сказал Глава государства, может стать совет регионов при Парламенте в формате консультативно-совещательного органа. В его состав помимо парламентариев могут входить представители регионов — председатели маслихатов и общественных организаций.
Это будет способствовать тому, что маслихаты не потеряются и не останутся вариться в собственном соку. Они будут встроены в новую архитектуру представительной власти, что создаст прямую вертикаль обратной связи: население — маслихат — национальный Парламент.
Формирование высшего представительного органа на конкурентной пропорциональной основе приведет к эффекту домино. Многопартийный Парламент создаст предпосылки к более полному и эффективному представлению интересов электората. Партии будут вынуждены «агрегировать» разрозненные интересы социальных групп, не имеющих четкого политического представительства, в конкретные программы, чтобы получить голоса. Для удержания электората партии создадут постоянные каналы обратной связи: местные отделения, общественные приемные, онлайн-платформы для сбора предложений.
Многопартийный Парламент обеспечит конкурентную законодательную среду: законопроекты будут проходить через партийные фильтры — дебаты, коалиционные договоренности и компромиссы между разными идеологическими платформами. Это серьезно скажется на качестве и легитимности принимаемых решений.
Появятся мощные парламентские партии, а с ними - проактивная законодательная инициатива с точки зрения интересов партийного электората. Парламент превратится в площадку для конкурентной политической дискуссии. Парламентские дебаты станут главной политической ареной страны, где в реальном времени будут сталкиваться разные взгляды на будущее Казахстана.
Конечно, все это потребует времени, политической воли, зрелости партий, их готовности к компромиссам и общественному консенсусу — и осознанной активности избирателей. Но результат того стоит. Внедрение реального многопартийного Парламента в Казахстане открывает портал в новое политическое измерение: создание устойчивой, инклюзивной и ответственной политической системы, где власть делегируется снизу вверх, гарантируя представленность интересов всех социальных групп.
Навстречу будущему
Новая модель изменит философию парламентаризма в Казахстане. Парламент уже не сможет оставаться только законодательным органом. Он призван стать центром общественного диалога, где слышат людей, понимают запросы общества и формируют новые смыслы государственного развития. В целом профессиональный парламент XXI века должен быть многопартийным, компактным, высокотехнологичным и нон-стоп включенным в живую ткань общественной жизни.
Мир входит в эпоху, где меняются контуры политических институтов, логика управления, механизмы участия граждан. Наша страна тоже часть этого процесса. В новое время обновленный Парламент должен стать центральным стержнем равновесия всей конфигурации власти. Здесь будут сходиться ключевые задачи политической системы и артикулироваться повестка устойчивого развития, не абстрактная, а реальная, понятная людям, основанная на их потребностях и ожиданиях.
Поэтому парламентская реформа - прежде всего о наших ценностях.
О том, что влиятельный Парламент станет опорой независимости и суверенитета. Многопартийность - залогом политической конкуренции и справедливости для всех. Устойчивый баланс внутри власти обусловит стабильность без застоя и поступательное развитие. Новая система сдержек и противовесов встанет на пути коррупции и непотизма, гарантирует защиту прав человека и демократическое развитие страны. Все вместе - обеспечит благополучную жизнь для каждого.
Эти ценности можно назвать казахстанской мечтой. Парламентская реформа - дорожная карта, ведущая к ней. Впереди - рассвет завтрашнего дня. И единый сильный Парламент - широкий шаг навстречу будущему. Навстречу мечте.
Наша страница в Фейсбук! Подпишись!
СИНГУЛЯР НҮКТЕ
Биыл Қазақстан Парламентіне 30 жыл толады: 1996 жылғы қаңтарда жаңа сипаттағы биліктің заң шығарушы тармағының бірінші шақырылымдағы алғашқы сессиясы өтті. Осы жылдар ішінде ұзақ жол артта қалып, өкілді демократияның заманауи институты қалыптасты. Бұл меже жай мерейтой ғана емес. Бұл – әлеуметтік дамудың жаңа кезеңіне сәйкес келген тарихтың маңызды кезеңі.
Кез келген халықтың немесе елдің дамуындағы шешуші кезеңде бетбұрыс факторы болады. Дәл сол фактор ұлттың болашақ тағдырына ықпал ететін елеулі өзгерістерге жол ашады.
Қазақстан үшін мұндай кезең ретінде Керей мен Жәнібек сұлтандардың егемендік жолында қазақ руларының басын біріктіру туралы шешімін айтуға болады. Ал қазір ондай сәт ретінде отыз жылдан астам уақыт бойы еліміздің даму бағытын айқындап келген президенттік басқару формасын таңдауды атап өтуге толық негіз бар.
Бетбұрыс факторы деп белгілі бір тарихи мәні бар уақыт кезеңін айтып отырған жоқпыз. Ол – сингуляр нүкте, яғни кейін ұлттың қалыпты өмір салтын өзгертетін негізгі трансформация сәті.
Бұл қоғамда эмоция серпілісін тудыратын тосыннан болған оқиға немесе биліктің түптің түбінде жаңа өмір шындығын қалыптастыра отырып, басқа салаларда айтарлықтай шешуші өзгерістерге алып келетін әрекеттер тізбегін іске қосатын саналы шешімі болуы мүмкін. Әрине, жүйелі және бәрін қамтитын сипатқа ие бұл өзгерістер әрдайым мемлекеттің жалпы даму логикасынан туындайды.
Президент реформаларының траекториясын ескерсек, тарихымыздың қазіргі сәтінде Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың пропорционалды жүйе негізінде қалыптасатын бір палаталы Парламентті – Әділетті Қазақстан құру жолындағы шешуші кезең ретінде мемлекеттік билік жүйесіне енгізу туралы бастамасы келесі бетбұрыс факторы болады деп топшылауға толық негіз бар.
Мемлекет басшысының жуырда Turkistan газетіне берген сұхбатында бұл бастаманы тағдыршешті қадам деп атауы кездейсоқтық емес.
Жалпы, бұл парламенттік реформа – 2019 жылы басталып, билік тармақтары арасында өкілеттіктерді қайта бөлу, партияларды тіркеуді жеңілдету, парламенттік оппозицияны енгізу арқылы саяси бәсекелестікті институттандыра отырып, Парламенттің рөлін күшейтуге бағытталған саяси трансформацияның заңды жалғасы.
Сондықтан Мемлекет басшысы жоғары өкілді биліктің бұл реформасы алдыңғы өзгерістердің, соның ішінде президенттік билік реформаларының қисынды жалғасы болатынын атап өтті.
Осы тұрғыдан келгенде, бір палаталы Парламентке көшу туралы ұсыныс – мемлекеттік басқаруды оңтайландырудың кезекті шарасы ғана емес, «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасының негізіндегі ауқымды жаңғырту стратегиясының маңызды бөлігі.
Модернизациялық өзгерістер логикасында Парламентке қатысты айтылған «ықпалды» анықтауышы мемлекеттік билік жүйесіндегі жаңа теңгерімнің пайда болатынын білдіреді. Ол бәсекелес партиялардың нақты саяси күші болатын тиімді тежеме мен тепе-теңдік жүйесін қамтамасыз етпек. Бұл аталған терминді нақты мазмұнмен толықтыра түседі.
Осы орайда бір палаталы Парламент қалыптастыру Сенатты жай ғана қысқартып, Мәжілісті қазіргі форматында сақтап қалу дегенді білдірмейді. Бұл ретте палаталарды біріктіру мен өкілді биліктің мүлдем бөлек үлгісін, яғни формалды және формалды емес күштердің шамадан тыс әсер етуіне жол бермейтін саяси тепе-теңдіктің жаңа жүйесін қалыптастыру туралы сөз болып отыр.
Өңірлерде партиялық және электоралдық қолдауға ие болған, заң шығару бастамасының ресурстары жинақталған және дербес мәслихаттарға арқа сүйейтін біріккен жаңа Парламент атқарушы биліктің ықпалды тепе-теңдігіне ғана емес, партиялық құрылысты жандандырудың және қоғамның құбылмалы сұраныстарына бейімделе білетін саяси жүйе тұрақтылығының негізгі факторына айналады.
Жоғары өкілді биліктің жаңа форматының конституциялық жолмен бекітілуі саяси жүйені трансформациялаудың негізгі кезеңін бөліп көрсететін өзіндік символикалық мәнге ие шекара болмақ.
Бұл «техникалық» реформаларды, жалпы, транзиттік кезеңді аяқтаудың және Әділетті Қазақстанның барынша ашық, бәсекелі, теңгерімді билік құрылымына қарай жасалған шешуші бетбұрыстың маңызды саяси белгісі болары анық.
АЛҒА ҚАДАМ ЖАСАУ ӨТКЕНГЕ ОРАЛУ МА?
Бір палаталы Парламент құру 90-жылдардың басындағы Жоғарғы Кеңестің дәстүрлеріне қайта оралу деген сөз бе?
Бұл сұраққа жауап беру және «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» үштігі аясында Президент бастамасының қисынын түсіну үшін Қазақстандағы өкілді билік эволюциясына кеңінен зер салу қажет.
Біз бұл жерде тарихқа тереңнен үңілмейміз. Өйткені Парламенттің Қазақ хандығы кезіндегі құрылтаймен тікелей сабақтастығын іздеу англо-саксондық витенагемотты Ұлыбритания Парламентінің прототипі ретінде қарастыру сияқты мардымды нәтиже бере қоймас.
Жалпы, Ұлыбританияда ғана емес, бүкіл әлемде қазіргі түсініктегі парламентаризмнің алғашқы моделі I Эдуард Плантагенеттің тұрақты түрде шақырылатын Парламенті болды. Ол тарихқа Парламент үлгісі ретінде еніп, XIV ғасырда III Эдуард кезінде канондық түрде бекітілген екі палаталы модельдің бастауына айналды.
Қазіргі Қазақстанға келетін болсақ, мұнда өкілді билік КСРО құрамында болған кезден бастау алады. Онда тарихи тұрғыдан әлемдік қалыптан айтарлықтай өзгеше өзіндік тәжірибе мен дәстүрлер қалыптасты.
Билікті бөлу, парламентаризм және бәсекеге қабілетті демократия идеялары Ресей империясы халқының көпшілігіне Қазан төңкерісіне дейін де мүлдем жат болды. Ал одан кейін бұл ұғымдар тіпті дұшпандық дискурстың нышаны ретінде қабылданды.
Сондықтан халыққа түсініктісі және жақыны халықтық биліктің алғашқы нысаны саналған Кеңестер болды. Олар жаппай ереуілдер кезінде жұмысшылардың өз бетінше ұйымдасуының, содан кейін 1905 жылғы қарулы көтерілістің стихиялық формасы болғаны белгілі.
Кеңестер сол кездегі билікке қарсы халық наразылығының агрегаторы ретінде өз күшін көрсетті және 1917 жылы бүлікші бұқараны біріктіруде басты рөл атқарды. Қазан төңкерісінен кейін олар «пролетариат диктатурасы мен кедей шаруалардың» бұқаралық органдарына айналды.
Алайда шаруалар әлемінің қауымдасып, өз бетінше топтасуының бұл ежелгі моделі таптық жауға қарсы күресте шоғырландыру құралы ретінде өзін жақсы көрсеткенімен, мемлекетті жасампаздықпен басқаруға көшкен кезде бәсекелестікке төтеп бере алмады.
Сондықтан Кеңестер билікті басып алуға ықпал еткенімен, қолында нақты ұстап тұра алмады және жақсы ұйымдастырылған партиялық бюрократия оны формалды қызмет етуге қарай ығыстырып тастады. Шындығында, Кеңестер билігі нышандық симулякрға, өздері атағандай, елдің саяси витринасына айналды.
Кеңестер орталықтан басқаруға институционалдық тұрғыдан қабілетсіз болғандықтан осындай жағдай болды. Жергілікті Кеңестер электораты аумақтық округтерге бөлінді, ал елдегі ең жоғары билік органы деп жарияланған, «жалпыға бірдей, тең және тікелей дауыс беру арқылы сайланған» КСРО Жоғарғы Кеңесінің іс жүзінде нақты электораты да болмады және коммунистік партияның билік ресурсына сүйенуге мәжбүр болды. Ұлттық республикаларда да осы жүйе көшіріліп, қолдан жасалды. Осылайша, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі ерекше есте қалған 1937 жылғы Конституция негізінде қалыптасты.
Жүйе жетпіс жылға жуық уақыттан кейін, КСРО-ның дәурені өтіп, ыдырау алдында тұрған сәтте ғана өзгере бастады. Ғасырдың басындағыдай, 80-жылдардың екінші жартысында Одақта екі компоненттің жарылғыш қоспасының концентрациясы жинақталды: төмендегілердің бұрынғыдай өмір сүргісі келмеуі және жоғарыдағылардың өзгеріске әрі баршаға ортақ өмір сүру ережелерін ұсынуға қабілетсіз болуы. Орталық биліктің тұрақсыздығынан қалыптасқан қолайлы ортада тағы да бас көтерген Кеңестердің ұлттық республикаларда қайта жандануы осы сын-қатерге берілген жауап болды.
1990 жылы наурызда ҚазКСР Жоғарғы Кеңесіне алғашқы балама сайлау өтті. Бұл қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуындағы романтикалық кезең десек, артық бола қоймас. XII шақырылымдағы Жоғарғы Кеңес Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны, Мемлекеттік тәуелсіздік туралы Конституциялық заң, тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Конституциясы сияқты маңызды құжаттарды қабылдап, соңында тұңғыш Президенттікке кандидатураны ұсынды.
Алайда халықтың өмірін жақсартуға деген жалпы ұмтылысқа қарамастан, бұрынғы Кеңестерге тән барлық ерекшелікті сақтаған Жоғарғы Кеңес ескі ережелер жұмыс істеуден қалып, жаңалары әлі де пайда болу сатысында тұрған белгісіздік жағдайында мемлекеттің қалыптасуымен тікелей байланысты қатаң, бірақ аса маңызды реформаларды еріксіз тежеді.
90-жылдардың басындағы жағдайды еске алайық.
Қоғамның көңіл күйі өзгерістерден рухтанған ерік-жігер мен болашағы бұлыңғыр бейберекетсіздік салдарынан туындаған үрей араласқан жағдайда еді. Қол жеткен бостандық пен ұлттық жаңғырудан туған эйфория өмір сүру деңгейінің төмендеуімен, ертеңгі күнге деген сенімсіздікпен және әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен басылып отырды. Кешегі социализм кезінде салыстырмалы түрде қанағаттанарлық өмір сүрген, енді еркін нарыққа тап болған жандарға жаңа өмір шындығының бұл тұсын қабылдау қиынға соқты.
Елде, ең алдымен, өз мүмкіндігін әлдеқашан тауысқан социалистік басқару жүйесінің құрдымға кетуімен байланысты ауыр экономикалық дағдарыс орын алды. Ол нарықтық механизмдерге негізделген мүлдем жаңа жүйені нөлден бастап құруды талап етті. Сол кезде жарияланған, бірақ іс жүзінде бір басына жоғарғы билік форматы, екінші басына экономикалық даму формуласы қойылған тарихтың тұрақсыз таразысында тербеліп тұрған, жаңа ғана қол жеткен Тәуелсіздіктің болашағы соған байланысты болды.
Бұл бифуркация нүктесі болды. Оны еңсеру Қазақстанның жүретін бағытын таңдауымен ғана емес, оның дербес субъект ретінде өмір сүруімен де байланысты еді. Өкілді және атқарушы билік арасындағы дағдарысқа әкелген Жоғарғы Кеңес пен тұңғыш Президент арасындағы қарама-қайшылықты түсінудің кілті дәл осы нүктеде болды.
Жоғарғы Кеңес кең өкілеттікке ие болған 1993 жылғы Конституция Президентке Мемлекет басшысының көпшілікке беймәлім, бірақ өмірлік маңызы бар реформаларды ілгерілету функцияларын толық жүзеге асыруға мүмкіндік бермеді. Сонымен бірге Жоғарғы Кеңес ұзақмерзімді мемлекеттік мүдделерге жауап беретін нәтижелі жалпыұлттық даму күн тәртібін тұжырымдай алмады. Өйткені олар көпшілік үшін түсініксіз және қорқынышты көрінген нарықтық қатынастарды қабылдамаған өз сайлаушыларына қарсы келе алмады.
Қос билік салдарынан туындаған қиын жағдайда, реформалар кейінге қалған әр ай жоғалған онжылдыққа барабар саналған кезде, Қазақстан бұғанасы бекімеген мемлекеттің басқарылуы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге және оны дағдарыстан шығаруға қабілетті жүйеге аса мұқтаж болды.
Нәтижесінде, Жоғарғы Кеңестің екі шақырылымдағы депутаттары мерзімінен бұрын отставкаға кеткені белгілі: XII шақырылым өзін-өзі тарату арқылы, XIII және соңғы шақырылым Конституциялық соттың шешімімен заңсыз деп танылды. Өзі үшін «сәтсіз» болған осы бір реттік санмен Жоғарғы Кеңес ескірген форма ретінде өмір сүруін тоқтатты.
Осы ретте айта кетер жайт, мен 1994 жылы XIII шақырылымдағы Жоғарғы Кеңес аппаратында жұмыс істей жүріп, Ескі алаң мен Жаңасының қарама-қайшылығына куә болдым. Сол кезде шекарасыз, ережесіз еркіндіктің лебі баршаны шаттыққа бөлегені жас жігіт болған мені кәдімгідей таңғалдырғаны әлі есімде. Жоғарғы Кеңестің темекі түтіні сіңген кабинеттерінде буырқанған осы романтикалық рух Кеңестің бас шұлғуынан кейін, расымен, таң-тамаша болдым. Әрине, әркім ескегін өз бағытына қарай ескен қайықтың жағаға жетер-жетпесі күмәнді болғаны анық.
Қиынға соққан сайлауалды күрестегі жеке жеңістерімен жігерленген депутаттар билікке партия тәртібімен де, қалыптасқан құқықтық санамен де тежеп тұра алмайтын, бақылаусыз эмоциялық бастама әкелді. Бұл, жалпы алғанда, өтпелі кезеңдегі қоғамдарға тән құбылыс еді. Атқарушы билікпен нәтижесіз бәсекелестік көбіне заң шығару процесінің негізгі мәніне айналды. Ал танымал емес шешімдерді айналып өтуге тырысу дамуға бағытталған ұзақмерзімді саясатты жүргізуге кедергі келтірді.
Десе де, бұл тың саяси мәдениет қалыптастыру жолындағы маңызды қадам еді. 1994 жылы жаңартылған заңнама бойынша сайланған және кәсіби негізде жұмыс істеген XIII шақырылымдағы Жоғарғы Кеңес тұрақты жұмыс істейтін Парламенттің алғашқы тәжірибесі болды.
Алайда билікті бөлу дәстүрі мен саяси үстемдік талаптарынан қорғайтын құқықтық тетіктер жоқ жағдайда депутаттардың популистік ниеттері мемлекеттілік қалыптасып келе жатқан маңызды кезеңде билік тармақтары арасындағы сындарлы тепе-теңдіктің бұзылуына әкелді.
Сондықтан табысты даму үшін Қазақстанға 1995 жылғы Конституцияда негізі қаланған, билік функционалының аражігін нақты ажыратуға, күшті президенттік институтқа және тұрақты кәсіби Парламентке негізделген жаңа конституциялық архитектура қажет болғаны сөзсіз.
ТЕҢГЕРІМ ФОРМУЛАСЫ
Жаңа Конституцияда қос палаталы Парламенттің бекітілуі асығыс шешім қабылдаудан қорғайтын мемлекеттік басқару жүйесін тұрақтандырудың маңызды тетігі болды. Бірінші шақырылымдағы Парламентке сайлау 1995 жылғы желтоқсанда өткені белгілі.
Екі палаталы модель тежемелік және тепе-теңдік жүйесі арқылы теңгерімділікті қамтамасыз етіп, билік дағдарысы мәселесін күн тәртібінен алып тастады. Сондай-ақ ұлттық және өңірлік мүдделер арасындағы теңгерімді қамтамасыз етті. Сенат мемлекеттік бағыттың стратегиялық тұрақтылығына және орталықта өңірлер өкілдерінің болуына, Мәжіліс – саяси бәсекелестік пен қоғамның пікіріне ден қоюға жағдай жасады. Нәтижесінде, теңгерімді қос палаталы Парламент саяси тұрақтылыққа, қоғамдық диалог пен келісімге тірек бола отырып, елдің 1990 жылдардағы дағдарыстан шығуына қажетті құқықтық негізді қалыптастырды.
Отыз жыл ішінде Парламентте пысықталып, 3 400-ден астам заң қабылданды. Олар қоғам өмірінің экономика және қаржы, сот және банк жүйесі, әлеуметтік сала, ішкі саясат, өңірлерді дамыту, ғылым мен мәдениет, цифрландыру, жасанды интеллект сияқты барлық негізгі секторды қамтыды. Сыртқы байланыстарды нығайту бойынша да ауқымды жұмыс жүргізілді: 1 400-ден астам ратификацияланған халықаралық келісім Қазақстанның әлемдік құқықтық және экономикалық жүйеге интеграциялануын қамтамасыз етіп, оның жауапты әрі қауқарлы серіктес ретіндегі мәртебесін бекіте түсті.
Өткен 30 жылда Парламент өзін басқару жүйесінің тұрақтылығын, алдағы бағыт-бағдардың болжамын және қолданыстағы тәртіптің сақталуын қамтамасыз ете алатын біріктіруші күш ретінде көрсете білді.
Парламенттің жоғары палатасы мемлекеттік билік жүйесіндегі тұрақтандырушы институт рөлін атқарды. Осы тұрғыдан алғанда, Сенат маңызды үш міндетті шешуге баса мән берді.
Бірінші – саяси жүйенің эволюциялық жолмен дамуына кепіл болу. Тәуелсіздік қалыптасып келе жатқан қиын-қыстау жылдарда, экономикалық модель күрт құбылып, институттар түбегейлі өзгеріске ұшыраған кезеңде Сенат бағдарды берік ұстанған, демократия, нарықтық экономика және құқықтық мемлекет жолынан ауытқуға жол бермеген негізгі күштердің бірі болды.
Екінші – заң шығару процесінің үздіксіз жүргізілуі және оның қарқынды реформалар жағдайындағы сапасы. Мәжіліс таратылған немесе қайта сайланған кезеңдерде Сенат Парламенттің функцияларын өзіне алып, кейінге қалдыруға болмайтын заңдарды қабылдады. Мысалы, 2007 жылдың жазында, Мәжіліс болмаған кезеңде Сенат мемлекеттің кідіріссіз жұмысын қамтамасыз ете отырып, ондаған маңызды заң қабылдады. 2023 жылдың көктемінде, Мәжіліске кезектен тыс сайлау өткізу кезінде де дәл солай болды.
Үшінші – өңірлер палатасының рөлі. Сенат құрамына барлық облыстың, Астананың және республикалық маңызы бар қалалардың өкілдері бірдей енген. Бұл елдегі жағдайдың «орташа температурасын» ескеріп қана қоймай, ауылдардың, аудандардың, шекара маңындағы елді мекендердің, индустриялық орталықтардың заң шығару процесіндегі және республикалық бюджетті қалыптастырудағы нақты сұраныстарын ескеруге мүмкіндік береді.
Сол арқылы өңірлердің мүдделері ескерілетін тұтас инфрақұрылым қалыптасты: Мәслихаттармен өзара іс-қимыл жөніндегі кеңес, «Өңір» депутаттық тобы, сенаторлардың өңірлерге тұрақты сапарлары, халықпен және жергілікті депутаттармен кездесулер. Осы механизмдер арқылы Сенат заңдардың орындалуын бақылаумен ғана шектелген жоқ. Ол өңірлердегі азаматтарды алаңдатқан мәселелерге назар аударып, олардың үніне құлақ асты. Кейін оның бәрін заң шығару қызметінде ескерді және анағұрлым теңгерімді өңірлік саясат қалыптастыруға ықпал етті.
Өңірлермен қатар жоғары палатада Қазақстан халқы Ассамблеясының өкілдері де бар. ҚХА квотасы арқылы Сенат этникалық топтар арасындағы келісім мәселелерін бақылауда ұстап келеді.
Әрине, жоғары палатаның қызметі үш негізгі бағытпен шектелмейді. Осы жылдар ішінде Сенат мемлекеттегі өзекті мәселелер бойынша ұсыныстар қалыптастыратын зияткерлік орталыққа айналды деуге толық негіз бар. Сенат жанында бірнеше сараптамалық платформалар, нақты айтқанда, Сарапшылар клубы, Сенаторлар кеңесі, Инклюзия жөніндегі кеңес, «Ұлттық мүдде» диалог алаңы белсенді жұмыс істеп келеді. Бұл сараптамалық форматтар тұйық шеңберде емес, керісінше, кері байланыс арқылы жұмыс істейді. Соның нәтижесінде, қоғамның сұранысы, кәсіби бағалау, өңірлік проблемалар ақпараттық кеңістікте қалып қоймай, заңдарда, түзетулерде, парламенттік ұсынымдарда айқын көрініс тапты.
Сонымен қатар Сенат Орнықты даму мақсаттарының күн тәртібіндегі негізгі драйверлерінің біріне айналды. Бүгінде қос палатаның өкілдерінен құралған ОДМ-ның іске асырылуына мониторинг жүргізу жөніндегі Парламенттік комиссия орнықты дамуды ұлттық қауіпсіздік пен өмір сапасының іргетасы ретінде қарастыратын алаң ретінде жүйелі жұмыс істеп келеді.
Қазақстан Парламентінің Сенаты дінаралық және мәдениетаралық диалогтың бірегей жаһандық алаңына айналған Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін өткізу ісінде де шешуші рөл атқаруды жалғастырып келеді. Бүгінде Съезд діндер диалогы, бейбітшілік құндылықтарын және адамзат бірлігін жаңа деңгейге шығару арқылы халықаралық «рухани дипломатия» институттарының бірі ретінде танылып, мойындалды.
Осы орайда ең басты байлығымыз – адам капиталына жеке тоқталып өтуді жөн көріп отырмын.
Ромул заманынан бері Рим дәстүріндегі Сенат рухани және саяси ықпалға ие парасатты азаматтардың кеңесі болды. Бұл дәстүр Қазақстан Парламентінің Сенатында да қалыптасты деуге әбден болады. Жоғары палатаның төреші, байсалдылық пен тепе-теңдік институты ретіндегі рөлі сенаторларымыздың беделі мен өмірлік тәжірибесінің арқасында қамтамасыз етілді. Сондықтан Сенат тарихы – оған адами өлшем мен моральдық бедел берген адамдардың тарихы.
Әрине, бұл ретте Сенатты заң шығарудың жоғары дәрежедегі кәсіби және ықпалды орталығына айналдырған Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың есімін бірінші кезекте атап өтеміз. Сол кезеңде жоғары палата ауқымды реформаларды үнемі қолдап отырды, өз беделімен билік тармақтарының тепе-теңдігін қамтамасыз етті. БҰҰ, ЕҚЫҰ, Парламентаралық ассамблеялар алаңдарында Қазақстанның атынан өкілдік ете отырып, парламентаралық ынтымақтастықты белсенді түрде дамытты.
Халық жазушысы, көрнекті мемлекет қайраткері, ұлттық жаңғырудың жаршысы, сенаторлар арасында орны бөлек тұлға – Әбіш Кекілбаев. Оның қазақ тілінің жоғары мәртебесіне, халықтың мәдени мұрасына, Тәуелсіздіктің рухани негіздеріне қатысты батыл ұстанымы парламенттік талқылаулардың мазмұнын биік деңгейге көтерді.
Сенаттың қалыптасуына оның бірінші төрағасы Өмірбек Байгелдінің де сіңірген еңбегі зор. Ол парламентаризм енді аяққа нық тұрып келе жатқан шақта жоғары палатаны нарыққа, құқықтық мемлекетке және жаңа саяси мәдениетке ақылмен көшуді қамтамасыз еткен жасампаз алаңға айналдыра білді. Ол сот жүйесі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, азаматтық қоғам институттары туралы маңызды заңнамаға айтарлықтай үлес қосты.
Оралбай Әбдікәрімов – заманауи парламентаризм тарихындағы негізгі тұлғалардың бірі. Ол Сенатты ауқымды қайта құрылымдау кезінде басқарып, реформаларды нормативтік тұрғыдан сапалы сүйемелдеуді, соның ішінде сот, қаржы және әлеуметтік салаларда жүйелі заңдардың қабылдануын ұйымдастыра білді. Оның қатысуымен елдің одан әрі дамуын айқындайтын іргелі заңнамалық база қалыптасты.
Қуаныш Сұлтанов – жоғары палатада кәсіби шеберліктің озық үлгісін көрсеткен тұлға. Ол қызметте академиялық мектептің саяси терең пайымдауын адамдық көркем келбетімен үйлестіре білді. Сенатта жұмыс істей жүріп Қуаныш Сұлтанұлы негізгі комитеттерді, оның ішінде Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетін басқарды. Сол кезеңде мықты саяси тұлғаларды бір комитетке жинап, олардың үйлесімді, кәсіби жұмысын қамтамасыз еткен қайраткер.
Қазақстандағы ірі ойшылдардың бірі болған, қазақстандық диалектикалық логика мектебінің негізін қалаған, ҚР Ғылым академиясының вице-президенті, қоғам қайраткері және ғалымдардың бірнеше буынын тәрбиелеген тәлімгер – Жабайхан Әбділдин де Сенаттағы зиялылық символына айналды.
Тәуелсіз Қазақстанның бастауында тұрғандардың қатарында Зинаида Леонтьевна Федотованың есімін ерекше атауға болады. Ол мемлекеттілікті қалыптастырудың маңызды жылдарында Сенаттың Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің төрайымы болды.
Бұл тізімді әрі қарай жалғастыра беруге болады. Қазақстан сенаторлары өз тәжірибесімен, кәсібилігімен және парасат-пайымымен еліміздің дамып, нығаюына орасан зор үлес қосты. Олар өздерінің қажыр-қайратының арқасында жоғары палатаны мемлекеттің орнықтылығы мен дәстүрлер сабақтастығының басты факторына айналдырды.
Қазақстанның жаңарған саяси келбетінде Сенат саяси тепе-теңдіктің беделді тетігі, өңірлердің мүддесін қорғайтын орталық билік институты және зияткерлік сараптамалық орта болып қалып отыр.
Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев атап өткендей, Сенат елімізде күрделі әрі тұрақсыз саяси жағдай болып тұрған сәтте құрылды, ол мемлекет құру ісіндегі тұрақтылықты қамтамасыз ету бойынша тарихи миссияны отыз жылда абыроймен атқарып шықты. Жоғары палата заң шығару үдерісінің, басқа да негізгі реформалардың айрықша маңызды тетігі әрі кепілі болды.
БІР ПАЛАТАЛЫ ЖӘНЕ КӨП ПАРТИЯЛЫ
Платоннан бастау алған және «геосаясат» терминінің авторы Рудольф Челлен тұжырымдаған «Мемлекет – тірі ағза» деген көне метафора, егер кеңістік аспектісін назарға алмасақ, барлық элементтің үйлесімді жұмыс істеуін талап ететін, дағдарысқа ден қоя отырып, дами алатын, ішкі қажеттіліктерге және қоршаған ортаның жағдайына қарай өсуге, өзгеруге бейім өзара байланысты күрделі жүйені білдіреді. Өсу мен өзгеру – өмір, тоқырау мен тоқтау – өлім.
Отыз жыл ішінде біздің тірі ағзада көп өзгеріс болды. Біз бұрынғы межелерден асып түстік және жаңа нормалардың қалыптасу сатысында тұрмыз. Кейінгі жылдарда қазіргі өсу дағдарысын еңсеру үшін жүйелі реформалар жүргізіліп жатқаны белгілі. Десек те, бұл мемлекеттіліктің қалыптасу кезеңіндегі дағдарыстан мүлдем бөлек. Ол кезде мәселе қатаң дара басшылық арқылы мемлекеттің тұрақты өмір сүру қабілетін орнықты қалыптастырумен байланысты болған еді. Ал жаңа жағдайда билікті орталықсыздандыруға деген қоғамдық сұраныс билік тармақтары арасындағы тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін қайта ой елегінен өткізуді және теңгерім формуласын өзгертуді талап етеді.
Өкілді биліктің тұрақтандыру функциясы бүгінде қос палатаның әлеуетін бір пәрменді күшке жұмылдырып, Қазақстан халқының барлық әлеуметтік тобының пікірін тұтас білдіретін бір палаталы Парламентке біріктіруді талап етеді. Бұл – атқарушы билікке ықпалды теңгерім болатын қадам. Халық – парламенттік реформаның негізін қалаушы. Өйткені бұл жолы өзгерістің басты тапсырыс берушісі бұрынғыдай билік емес, халық болып отыр.
Себебі осы 30 жылда халықтың та, қоғамның да өресі биіктеп, бірегейлігіміз нығайды, құндылықтарымыз, саяси мәдениетіміз бен көзқарасымыз өзгерді, нарықтық өзгерістерден қорқатын бұрынғы кеңес заманының адамдарынан Қазақстан халқы егемендіктің иесі ғана емес, саяси субъект ретінде де қалыптасты.
Сондай халық сайлаған Мемлекет басшысы әлеуметтің сұранысына нақты назар аударып, заң шығарушы биліктің өкілдік функциясын күшейту арқылы қайта форматтауды ұсынды. Президентіміз ұсынған жаңа Парламентті партиялық қағидат бойынша қалыптастыру идеясы осыдан туындап отыр.
Саяси партиялардың рөлін идеалдандыруға немесе ерекше көтермелеуге жол бермей, біз бұл – өкілді демократия мен жалпыға бірдей сайлау құқығын жүзеге асырудың негізгі тетігі, азаматтардың билікпен әлеуметтік келісімшартының нақты жұмыс істейтін нысаны, оны ұзақмерзімді заңдастырудың жалғыз мүмкін әдісі екенін мойындауымыз керек.
Бұл ретте, партиялық орталықсыздандыру тұрғысынан алғанда, партиялық алаңы тиісті деңгейде дамымаған, бір партия үстемдік ететін Қазақстан үшін пропорционалды жүйе мажоритарлық жүйеге қарағанда қолайлырақ. Дюверже заңына сәйкес мажоритарлық өкілдік жүйесі жаңа шағын партиялардың Парламентке өту мүмкіндігін күрт төмендетеді. Ал пропорционалды жүйе көп партиялылыққа, яғни, электораттың түрлі топтарының мүддесін барынша кең қамтуға ықпал етеді.
Сонымен бірге Қазақстандағы партиялардың саяси рөлі реформалар мен партиялық кеңістіктегі жаңа акторлардың пайда болуына қарамастан, тұтастай алғанда әлі де төмен екені жасырын емес. Осы уақытқа дейін біздің партиялар, «AMANAT» партиясын қоспағанда, сайлауаралық кезеңде гибернация режимінде болғаны белгілі. Тіпті, дәстүрлі электоралдық белсенділіктің өзі баяу қарқынмен есте қалатын.
Өкілді биліктің бүкіл әлеуетін өз қолына шоғырландыратын бір палаталы ықпалды Парламенттің пайда болуы жаңа саяси көшбасшылардың амбициясын оятуға және бәсекеге қабілетті партиялық демократияны қалыптастыруға кең мүмкіндіктер бермек. Өз сайлаушыларының мүдделерін қорғайтын және бірыңғай өкілді орган жүйесіне енгізілген күшті саяси партияларсыз нағыз Әділетті Қазақстан құру мүмкін емес.
ЦИФРЛЫҚ ДЕМОКРАТИЯ
Мемлекет басышысының цифрлық трансформация арқылы маңызды міндеттерді іске асыруға арналған Жолдауында парламенттік реформа туралы айтуы көпшілікке түсініксіз болуы әбден мүмкін. Алайда бұл ешқандай кездейсоқтық емес еді. Себебі алдағы уақытта тың мүмкіндіктерге жол ашқан жаңа технологиялармен үйлестірмей өкілді билікті түбегейлі жаңғырту мүмкін емес.
Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев реформаның осы тұсын ашып көрсете келе, «цифрландыру және жасанды интеллектіні енгізу бүкіл әлемде мемлекеттік басқару жүйесін өзгертетіні сөзсіз», деп атап өткен болатын. Сондықтан біз де дәуір трендінен қалмауды көздейміз.
Жалпы, Қазақстан бұл салаға барынша терең ден қойып отыр. Бүгінде жасанды интеллектімен жұмыс істемейтін бірде-бір мемлекеттік немесе квазимемлекеттік орган жоқ. Тіпті, «Самұрық» дауыс беру құқығы бар нейрожүйені директорлар кеңесінің құрамына қосты. Бізге бұл жат дүние болып көрінуі мүмкін. Кейбір адамдарда «ЖИ-ді Парламент сияқты дәстүрлі және консервативті институтпен қалай байланыстырамыз? Қанша дегенмен, бұл жерде корпоративтік мәселелер емес, адам тағдыры шешіледі ғой», деген сауал да туындауы орынды.
Алайда біз кезінде өзгелерден бұрын өмірімізге e-government-ті енгізгенімізді ұмытпауымыз қажет. Шыны керек, бүгінде бұл бастаманың өмірімізді қалай өзгерткені жайлы көп ойлана бермейміз. Ал егер бұрынғы қалпымызға қайта оралатын болсақ, үлкен айырмашылықты байқар едік.
Электрондық үкіметтен электрондық Парламентке дейін бір-ақ қадам. Е-parliament-ті әзірлеу 2023 жылы басталып кетті. Бүгінде аталған процестерге қатысты тұжырымдамалық түсінік қалыптасты. Жуырда оны толық көлемде техникалық тұрғыдан апробациядан өткізуге дайын боламыз деп ойлаймын.
Бірақ, әрине, Парламент жағдайында бұл тек әдетке немесе таза техникалық шешімдерге қатысты емес. Қалай десек те, біз бүгінде адам факторының бұрмаланған әсерін еселеп төмендететін математикалық алгоритмдердің жансыз адалдығы мен ашықтығына негізделген цифрлық демократияның табалдырығында тұрмыз. Әрине, бұл – тетік. Соған қарамастан ол шынайы өмірдің ажырамас бөлшегіне айналған, оны толықтыратын және өзгертетін маңызға ие.
Қазір бүкіл әлемде парламенттік жүйелер трансформацияның жаңа кезеңін өткеріп жатыр. Бұл өзгерістер идеологиямен немесе саяси дағдарыспен байланысты емес. Ол саясаттың табиғатын өзгертетін технологиялық революцияның сапалы серпілісімен байланысты.
Бұрын Парламенттің өкілдік ету функциясы байланыс жасаудың дәстүрлі нысандарына негізделетін. Сайлаушылар депутаттарға «аманатын» айтатын, ал парламентарийлер заң шығарушы органның қабырғасында электораттың үнін жеткізіп, Үкіметтің алдына тиісті міндеттер қоятын.
Бүгінде бәрі өзгеруде. Парламенттік қызмет отыз жыл бұрынғыға қарағанда мүлдем басқа ортада жүріп жатыр.
Цифрлық дәуір қоғам мен билік арасындағы шекараны бұзды. Кез келген адам әлеуметтік желі арқылы күн тәртібін қалыптастыруға, пікірталас ұйымдастыруға қатыса алады. Министрлер мен әкімдерге жүгініп, өз ұстанымын тікелей әрі дереу айту мүмкіндігіне ие. Қоғамдық пікірталас шынайы уақыт режимінде өмір сүретін цифрлық кеңістікке ығысты.
Парламентаралық одақтың «Use cases for AI in parliaments» баяндамасында айтылғандай, цифрлық арналар кері байланыс тетігін күрт жеделдетті, ал әлем Парламенттері статикалық өкілдіктен «тұрақты диалог» моделіне көшуде. Қазірдің өзінде бірқатар елде Парламент депутаттары қоғамдық пікірдің цифрлық панелін, сауалдарды қадағалау жүйесін және тақырыптық өтініштердің алгоритмдік аналитикасын қолданады.
Мұның бәрі Парламенттерді сөзсіз өзгертеді. Цифрлық құралдармен жұмыс істей алатын депутат қоғаммен бұрынғыдан анағұрлым тез, кең және терең, тікелей әрі үздіксіз диалог орната алады. Өкілдік ету жай ғана құқықтық мәртебе емес, ол коммуникативтік құзыретке айналуда. Онсыз заманауи саясаткер қоғаммен байланысын жоғалтады.
Жасанды интеллект – өзгерістердің екінші желісі.
Бүгінде ауқымды деректер нақты уақыт режимінде заңның орындалуын қадағалауға мүмкіндік береді. Жасанды интеллектісі бар цифрлық жүйелер пайда болып жатыр. Олар нормативтік актілерді талдауды автоматтандыруға, реттеу салдарын модельдеуге және олқылықтарды анықтап, түзетулер ұсынуға қабілетті.
Электронды Парламенттердің жаһандық тәжірибесінде жалпыға ортақ логика қарастырылады. Енді Парламенттер отырыс залы ғана болып қалмайды. Олар деректер, цифрлық технологиялар мен саяси жауаптылық қосылған күрделі экожүйеге айналып барады. Өкілдік етудің сапасы депутаттық мандаттың санымен ғана өлшенбейді. Ол қоғамның сұраныстарына жауап беру жылдамдығымен, шешімдердің ашықтығымен, ақпараттың қолжетімділігімен және Парламенттің заң формуласының тілінде ғана емес, азаматтардың тілінде жұмыс істеу қажеттілігімен таразыланады.
Алдағы жылдарда қуатты жасанды интеллект платформаларына ие ірі корпорациялар заңға тәуелді реттеулерге бастамашы болатынын, тіпті, дайын нормативтік шешімдер ұсына алатынын жоққа шығаруға болмайды. Бұл мемлекеттің, қоғам мен технологиялық сектордың өзара байланыс орнатуының жаңа келбетін қажет етеді.
Алдағы уақытта Парламентте жылдамдық пен сапа, ашықтық пен кәсібилік, саяси бәсекелестік пен технологиялық құзыреттілік болуы қажет. Цифрлық Парламент осы жаңа үлгінің негізі бола алады.
Мемлекет басшысы дамудың жаңа кезеңіндегі маңызды мақсаттардың бірі ретінде Қазақстанды алдағы үш жылда жаппай цифрлық елге айналдыруды міндет етіп белгілеп берді. Президентіміз атап өткендей, еліміз болашақта әлемде қандай орынға ие болатыны осыған байланысты. Сондықтан жаңа біртұтас Парламент өзінің қоғамдық мәртебесі жағынан цифрлық демократияның өзегі әрі озық үлгісі болуға тиіс.
СИПАТЫ МЕН МАЗМҰНЫ
Парламенттік реформа – аса маңызды өзгерістерге серпін бере алатын негізгі жүйке түйіні. Дұрыс үйлестірілген жағдайда саяси коммутацияның барлық күш-жігері аталған түйінге келіп тоғысады және дәл осы жерден тарайды.
Бұл сыртқы келбетін ғана өзгерту деген сөз емес. Ол – билік ғимаратының тірек конструкцияларының бірін күшейту, шешім қабылдаудың негізгі тетіктері қоғамға түсінікті болатын анағұрлым ықпалды, ашық және тиімді жүйеге көшу деген сөз. Бұл қадам атқарушылық билікті бақылаудың тиімді, бірақ тежемелер мен теңгерімдер жүйесін тұралатпайтын тетіктерін қамтуға тиіс.
Парламенттік реформаның ойдағыдай жүргізілуі жаңа Парламенттің қуатты саяси күш ретіндегі институционалдық дизайнының негізгі қағидаларына байланысты. Әрине, біз өкілді биліктің жаңа архитектурасы қандай болатынын нақты болжай алмаймыз. Бірақ алдымызда тұрған міндеттердің жалпыға түсінікті логикасына сүйене отырып, кейбір басымдықтарды белгілеп алуымызға болады.
Бұл – бірінші кезекте, комитеттік жүйені күшейту. Бір палаталы Парламентке тыңдауларды, тергеулерді жүргізу үшін бастамашы болу және министрлер мен әкімдерді шақырту құқығына ие, үлкен өкілеттіктері бар мықты салалық комитеттер қажет. Сондай-ақ тұрақты салалық кеңселер, аналитикалық және заң қызметі де керек.
Е-parliament цифрлық платформасы мықты құрал болмақ. Ол е-government және e-otinish жүйелерімен интеграциялануы да мүмкін. Бұл жүйе үздіксіз талдау мен заң жобаларын басынан аяғына дейін жүргізуге, мүдделер қақтығысын, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін және қолданыстағы заңнамамен қайшылықтарды айқындауға, заң шығару процесін тереңдетуге және жеделдетуге мүмкіндік береді. Цифрлық Парламент заң шығарудың барлық кезеңінде ашықтықты қамтамасыз етеді. Сондай-ақ елдегі сұраныстың және ахуалға мониторинг жүргізудің негізінде өзекті күн тәртібін қалыптастыра алады.
Бір палаталы Парламентке көшу өңірлер палатасы ретінде ұлттық деңгейде аймақтардың мүдделерін ескеретін Сенат функцияларын алмастыру үшін компенсаторлық тетіктер құруды талап етеді. Мемлекет басшысы атап өткендей, мұндай тетік өңірлерді дамыту жөніндегі салалық комитеттен басқа, консультативтік-кеңесші орган форматында Парламент жанындағы Өңірлер кеңесі болуы мүмкін. Оның құрамына Парламент депутаттарымен бірге өңірлердің өкілдері, нақтырақ айтқанда мәслихат төрағалары мен қоғамдық ұйым басшылары қосыла алады.
Бұл мәслихаттардың назардан тыс, өз ортасында ғана қалып қоймауына ықпал етеді. Олар өкілді биліктің жаңа құрылымына еніп, тікелей кері байланысты, яғни халық – мәслихат – ұлттық Парламент вертикалін құрады.
Жоғары өкілді органды бәсекеге қабілетті пропорционалды негізде қалыптастыру домино әсеріне алып келеді. Көп партиялы Парламент электорат мүдделерін барынша толық және тиімді қорғаудың алғышартын қалыптастырады. Партиялар анық саяси өкілдігі жоқ әлеуметтік топтардың шашыраңқы мүдделерін дауыс жинау үшін нақты бағдарламаларға «топтастыруға» мәжбүр болады. Электоратты ұстап қалу үшін партиялар тұрақты кері байланыс арналарын: жергілікті бөлімшелер, қоғамдық қабылдаулар, ұсыныстарды жинақтау үшін онлайн-платформалар құрады.
Көп партиялы Парламент бәсекеге қабілетті заңнамалық ортаны қамтамасыз етеді: заң жобалары дебаттар, коалициялық келісімдер мен әртүрлі идеологиялық платформалар арасындағы ымыраға келу партиялық сүзгіден өтеді. Бұл қабылданатын шешімдердің сапасы мен заңдылығына айтарлықтай әсер ететіні анық.
Күшті парламенттік партиялар құрылып, олармен бірге партиялық электораттың мүдделері тұрғысынан белсенді заң шығару бастамасы пайда болады. Парламент бәсекеге қабілетті саяси дискуссияларға арналған алаң ретінде қалыптасады. Осылайша, парламенттік дебаттар Қазақстанның болашағына қатысты дер кезінде әртүрлі көзқарастар тоғысатын елдің басты саяси аренасына айналмақ.
Әрине, мұның бәрі уақытты, саяси ерік-жігерді, партиялардың шыңдалуын, олардың ымыраға және қоғамдық консенсусқа келуге дайындығы мен сайлаушылардың саналы белсенділігін талап етеді. Бірақ нәтиже осы жолдағы еселі еңбекті ақтайтыны сөзсіз. Қазақстанда нақты көп партиялы Парламент құру жаңа саяси кеңістікке жол ашады. Ол – барлық әлеуметтік топтың өкілдік етуіне кепілдік ұсына отырып, билік төменнен жоғарыға қарай берілетін тұрақты, инклюзивті және жауапты саяси жүйе құрылады деген сөз.
БОЛАШАҚҚА БАСТАР ЖОЛ
Жалпы, жаңа модель Қазақстандағы парламентаризмнің философиясын өзгертеді. Бұдан былай Парламент заң шығару органы ғана болып қала алмайды. Ол адамдардың үніне құлақ асатын, қоғамның сұраныстарын түсінетін және мемлекеттік дамудың тың бағыттарын қалыптастыратын қоғамдық диалогтың өзегіне айналуы керек. ХХІ ғасырдың кәсіби Парламенті көп партиялы, жинақы, жоғары технологиялық және қоғамның тыныс-тіршілігімен біте қайнасқан Парламент болуға тиіс.
Қазір бүкіл әлем саяси институттардың бағдары, басқару логикасы, азаматтардың қатысу тетіктері өзгерген дәуірге қадам басып отыр. Біздің еліміз де осы процестен шет қалмайтыны түсінікті. Жаңа кезеңде жаңарған Парламент биліктің барлық тармағының тепе-теңдігін қамтамасыз ететін орталық тірек болуы қажет. Осы жерде саяси жүйенің басты міндеттері тұжырымдалып, абстрактілі емес, керісінше, адамдардың сұраныстары мен үміттеріне негізделген, нақты, түсінікті орнықты дамудың күн тәртібі қалыптасады.
Сондықтан парламенттік реформа, ең алдымен, біздің шынайы құндылықтарымызды дәріптеу тетігі екені айрықша атап өткен жөн.
Шын мәнінде, ықпалды Парламент Тәуелсіздік пен егемендіктің тірегіне айналады. Ал көп партиялы жүйе – саяси бәсекелестік пен әділеттіліктің кепілі. Билік ішіндегі орнықты теңгерім тұрақтылық пен дамуға жол ашады. Тепе-теңдік жүйесінің жаңа үлгісі сыбайлас жемқорлық пен непотизмнің жолына тосқауыл болады. Сондай-ақ адам құқықтарының қорғалуына және елдің демократиялық дамуына кепілдік береді. Мұның бәрі – әр адамның бақуатты өмір сүруін қамтамасыз ететін маңызды қадамдар.
Осы құндылықтарды қазақстандық арман деп атасақ, артық бола қоймас. Парламенттік реформа – соған жетелейтін жол картасы. Көз алдымызда ертеңгі күннің арайлы таңы атып келеді. Біртұтас мықты Парламент – сол жарқын болашаққа қарай жасалған нық қадам. Арманды ақиқатқа айналдыру жолындағы батыл қадам.